زمینه و هدف: ناآرامی های پاییز 1401 با طراحی پیچیده و گسترده، ماهیت براندازانه و با هدایت عوامل خارج از کشور صورت گرفت. عوامل خارجی با بهره گیری از روش های مهندسی اجتماعی به مدیریت و فرماندهی ناآرامی ها پرداختند و در شکل گیری، هدایت و جهت دهی این ناآرامی ها نقش اصلی را ایفا کردند. هدف این پژوهش، بررسی ناآرامی های 1401 از منظر شگردهای مهندسی اجتماعی رسانه های هدایت شده از خارج از کشور است. روش: این تحقیق از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت، کیفی است که با روش توصیفی-تحلیلی انجام شده است. رسانه های «بی بی سی فارسی»، «من و تو» و «صدای آمریکا» از جمله جامعه مشارکتی مورد نظر این تحقیق بوده اند که در اینجا به طور هدفمند، سایت «رسانه اینترنشنال» مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. ابزار گردآوری داده ها، اسناد و مستندات موجود در وب سایت اینترنشنال بوده است. از نظر اعتبارسنجی و پایایی، آدرس سایت و شبکه های اجتماعی مورد نظر مشخص است و هر محققی می تواند با مراجعه به سایت و تاریخ مشخص، موضوعات را مشاهده کند. یافته ها: بر اساس یافته های پژوهش، 17 مورد از شگردهای مهندسی اجتماعی به کارگرفته شده توسط بیگانگان شناسایی و معرفی شدند که شامل شعارسازی، بحران سازی، تفرقه اندازی جنسیتی، تفرقه اندازی قومیتی، تفرقه اندازی مذهبی، القای طرز فکر حداکثری، استفاده از دانش آموزان و دانشجویان، القای حمایت گسترده خارجی، حذف، سانسور و کلی گویی، استفاده از ابزارهای فناوری، منبع نقاب دار، دعوت به خشونت، مدیریت تجمعات، حملات لفظی به نیروهای نظامی، انتظامی و امنیتی، حسن تعبیر در واژگان، استفاده از اصناف و بهره گیری از اپوزیسیون ها می شود. نتیجه گیری: با تحلیل شگردهای مهندسی اجتماعی در تشکیل و هدایت ناآرامی های پاییز 1401 می توان دریافت که این ناآرامی ها بیش تر با درون مایه فرهنگی و با ایجاد شکاف های جنسیتی، قومیتی و مذهبی درصدد براندازی بودند. این موضوع، ماهیت این ناآرامی ها را از ناآرامی های سال های قبل که ماهیتی اقتصادی-سیاسی داشتند، متمایز می کند. این ناآرامی ها با نظریه خرده فرهنگی ارتباط نزدیک تری دارند. پیشنهاد می شود در راستای افزایش سواد رسانه ای، آموزش اعتراض مدنی در مدارس، ایجاد کرسی های آزاداندیشی در دانشگاه ها، تولید محتوای فرهنگی، مدیریت فضای مجازی و افزایش حضور مؤثر پلیس در فضای مجازی، سرمایه گذاری بیشتری صورت گیرد و اقدامات فعالانه تری انجام پذیرد.

زمینه و هدف: کشور جمهوری اسلامی ایران گه­گاهی، با برنامه ریزی های دشمن بر بستر یکی از رخدادهای داخلی، دچار ناآرامی های اجتماعی می شود. در آخر شهریور 1401 به بهانۀ تقصیر پلیس امنیّت اخلاقی فاتب در فوت یکی از شهروندان، ناآرامی هایی در نقاطی از کشور به ویژه استان های غربی رخ داد. هدف این تحقیق، تحلیل امنیّتی ـ اجتماعی این ناآرامی ها است.روش: تحقیق کاربردی حاضر با رویکرد کیفی مبتنی بر داده های موجود در بانک اطلاعاتی داخلی پلیس امنیّت عمومی فراجا انجام شده است. این داده ها از جمع بندی مصاحبه ها و تحلیل شخصیت تمام افرادی به­دست آمده است که در اغتشاشات پاییز 1401 حضور فعال داشته و برای توجیه و مصاحبه به پلیس امنیّت عمومی هدایت شدند. داده های موجود به صورت تمام شمار بررسی و با تحلیل محتوای کیفی مقوله بندی شد.یافته ها: تحلیل یافته های برگرفته از رسانه ها و شبکه های اجتماعی، نشان دهندۀ واکنش جریان های مختلف معاندین، گروه های اپوزیسیون، سلطنت طلب ها و آنارشیست ها در تولید محتوا و اقدامات مختلف با تکنیک های ویژه در مخالفت با جمهوری اسلامی ایران است. آموزش های ارائه شده در این فضا، چالش های مختلفی را برای کشور ایجاد کرده است. تحلیل محتوای حاصل از مصاحبه ها، پنجاه مقوله را در هفت بُعد مختلف برای تحلیل در بر دارد که عبارت است از: میدانی، عقیدتی و مذهبی، شبکه ای ـ هدایتی، رفتاری، معیشتی ـ اقتصادی، امنیّتی ـ اطلاعاتی و مداخله خارجی.نتیجه گیری: تحلیل های این تحقیق نشان می دهد، ناآرامی های جدید با استفاده از ارتباطات اینترنتی به­دنبال تئوری پردازی محافل فکری برای به­دست گرفتن افکار عمومی جوانان، زنان و اقلیت های مذهبی و قومی و القای تفکر سانسور شدید در ایران بوده که مقابله با آن مستلزم دستیابی به استقلال فکری، مطالبه گری و مبارزه با جهل به ویژه جهل رسانه ای است. از طرفی، اطلاع رسانی به مردم با روایتگری صحیح برای جلوگیری از روایت سازی های معاندین و مخالفین باید در صدر اقدامات قرار گیرد.

زمینه و هدف: غافلگیری، ویژگی ذاتی بحران های امنیتی است و آینده نگری در مورد رویدادهای غافلگیرکننده، قلب فعالیت های تحلیلی و هدف اصلی آن محسوب می شود. این پژوهش بر آن است تا نقش تحلیل اطلاعات در پیشگیری از غافلگیری ناشی از فراخوان ناآرامی های اجتماعی را به طور دقیق بررسی کند.روش:  این پژوهش از نظر هدف، در زمره پژوهش های کاربردی قرار می گیرد و با رویکرد کیفی و به روش تحلیل مضمون انجام شده است. ابزار جمع آوری داده ها، مصاحبه نیمه ساختاریافته بوده و مشارکت کنندگان به صورت هدفمند از میان نخبگان حوزۀ اطلاعات انتظامی با رعایت اصل اشباع نظری انتخاب شدند. داده های حاصل از مصاحبه ها نیز با استفاده از روش تحلیل مضمون تجزیه و تحلیل شده اند.یافته ها: با طی کردن چرخۀ چهارمرحله ای جمع آوری اخبار، طبقه بندی اخبار، بررسی اخبار و تفسیر اخبار که پایه های اولیۀ تحلیل اطلاعات محسوب می شوند و همچنین با دستیابی به اخبار صحیح و متقن، احصای اخبار مهم و اولویت دار، تعیین سطح دسترسی و طبقه بندی اخبار به منظور جلوگیری از نشت اطلاعات، می توان با ارائه تحلیل های اطلاعاتی دقیق به تصمیم گیران درون سازمانی و برون سازمانی کمک کرد تا از هرگونه غافلگیری در مأموریت ها، به ویژه مأموریت های مرتبط با فراخوان های اجتماعی و ناآرامی ها، پیشگیری شود.نتیجه گیری: یافته های پژوهش نشان می دهد که بدون گذراندن مرحلۀ بررسی اخبار که به صحت سنجی و بهبود تحلیل ها منجر می شود، اخبار جمع آوری شده چندان قابل بهره برداری نخواهند بود؛ چراکه حجم اخبار جمع آوری شده معمولاً بسیار زیاد است.

افزایش ناآرامی های اجتماعی تبعات فراوانی در بعد اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی دارد. در بعد اقتصادی افزایش این شاخص منجر به افزایش نااطمینانی در بین فعالان اقتصادی شده که به تبع آن کاهش سرمایه گذاری و رشد اقتصادی امر دور از ذهنی نخواهد بود. باید توجه داشت که افزایش ناآرامی اجتماعی از وجوه مختلف فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی تاثیر می پذیرد. از جمله دلایل افزایش این پدیده در جوامع می توان به نابرابری اشاره کرد. افزایش نابرابری در ابعاد مختلف موجب افزایش تنش بین بخش های مختلف جامعه از سویی و نیز بین دولت و ملت از سوی دیگر می شود. اما اینکه کدام نوع نابرابری اثر بیشتری بر ناآرامی اجتماعی دارد موضوعی است که مورد توجه مطالعات صورت گرفته در این حوزه نبوده است. از این روی، در این مطالعه تأثیر انواع نابرابری (ثروت، درآمد و جنسیت) بر شاخص ناآرامی اجتماعی در کشورهای منتخب خاورمیانه در دوره 1995-2021 با استفاده از روش حداقل مربعات پویا (DOLS) مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج نشان می دهد در دوره مورد بررسی ضرایب تخمینی متغیرهای نابرابری درآمد، نابرابری ثروت و تورم، منفی و ضریب تخمینی متغیر تولید ناخالص داخلی سرانه، مثبت بوده است. همچنین ضریب تخمینی متغیر سهم درآمد زنان (کاهش نابرابری جنسیتی)، منفی بوده است.

امروزه، فناوری اطلاعات و ارتباطات، جوامع بشری را در تمامی ابعاد تحت تاثیر خود قرار داده است و به رغم اثرات چشمگیر در توسعه اقتصادی، سیاسی و اجتماعی جوامع، اثرات نامطلوبی هم بر آن دارد؛ که از جمله این اثرات، می توان به زمینه سازی فناوری اطلاعات و ارتباطات بر کنش ها و تعارضات اجتماعی اشاره کرد. بر این اساس در این تحقیق، به بررسی تاثیر فناوری اطلاعات و ارتباطات و توزیع درآمد (ضریب جینی) بر ناآرامی های اجتماعی در ایران در طول دوره زمانی 2018-1984 با استفاده از روش خودرگرسیون با وقفه های توزیع شونده پرداخته شد. از شاخص درگیری های داخلی ارایه شده توسط شاخص ریسک سیاسی ICRG، به عنوان پروکسی ناآرامی های اجتماعی استفاده شد. نتایج به دست آمده، نشان داد که فناوری اطلاعات و ارتباطات و توزیع ناعادلانه درآمد، به طور معناداری، به افزایش ناآرامی های اجتماعی در ایران منجر شده است. همچنین نرخ تورم نیز به طور معنادار، باعث افزایش ناآرامی های اجتماعی در ایران می شود؛ درحالی که تولید ناخالص داخلی سرانه حقیقی، تاثیر معناداری بر ناآرامی های اجتماعی در ایران نداشت. بنابراین سیاست گذاری توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات مبتنی بر شبکه اینترنت داخلی و بهبود توزیع درآمد و کنترل نرخ تورم در کنترل ناآرامی اجتماعی ایران، لازم به نظر می رسد.

پرداختن به پیوند اقتصادی ناآرامی ها و ریشه یابی آن در هر جامعه ای نیاز به بررسی عمیق دارد. کشورهایی که از ثبات سیاسی-اجتماعی بیشتری برخوردارند در رسیدن به رشد و توسعه اقتصادی به طور نسبی موفق ترند و نابرابری و ناآرامی کمتری داشته اند. چگونگی فقر، نابرابری، بیکاری و آزادی های مدنی نقش قابل توجهی هم در پایداری سیاسی و هم در توسعه اقتصادی داشته اند. نابرابری موجب ناآرامی و آن موجب بی ثباتی اجتماعی- سیاسی می شود. بی ثباتی از سوی دیگر می تواند حقوق مالکیت را تهدید کند و اثر منفی بر سرمایه گذاری و رشد اقتصادی داشته باشد. هدف این مقاله آن است که از چشم انداز نابرابری به شکل گیری ناآرامی های سیاسی-اجتماعی توجه کند. در آن ارتباط نابرابری و ناآرامی های سیاسی-اجتماعی برای 53 کشور شامل ایران از میان دو گروه از کشورهای توسعه یافته ( 36 مورد) و کشورهای منا (17 مورد) مورد آزمون قرار می گیرند. نتایج نشان می دهند نابرابری عامل مهمی در شکل گیری ناآرامی های سیاسی-اجتماعی بوده است. بی ثباتی های حاصل همچنین به طور غیرمستقیم موجب کاهش سرمایه گذاری و تهدید حقوق مالکیت می شود که درنهایت اثر منفی بر رشد اقتصادی دارد.

در نیروی انتظامی، بیشترین نقش در آرام سازی آشوب های شهری و برقراری نظم بر عهده یگان های ویژه است و مهمترین عنصر این یگان ها در این زمینه، فرماند هان هستند؛ از این رو ضروری است که آنها از مهارت مختلف فرماندهی برخوردار باشند. امروزه شبکه های اجتماعی مجازی مانند تلگرام و اینستاگرام با گسترش و استقبال کاربران ایرانی مواجه شده اند و به دلیل در دسترس بودن و سرعت تبادل اطلاعات و اخبار، به یکی از تاثیرگذارترین رسانه های عصر حاضر مبدل شده اند. شبکه های اجتماعی و فضای مجازی می تواند به سرعت مخاطبان خود را تحریک و تهییج نموده و زمینه های ایجاد آشوب و بروز اغتشاشات شهری و ناآرامی های مدنی را فراهم سازد. این تحقیق از نظر هدف؛ کاربردی است و در حوزه مطالعات میدانی است. روش مورد استفاده در این پژوهش؛ کمی-کیفی و از نوع پیمایشی است. برای گردآوری داده ها از روش آمیخته با ابزار جمعآوری اطلاعات مصاحبه و پرسشنامه محققساخته با 32 گویه از طیف لیکرت 5 گزینهای استفاده است. پایایی پرسشنامه، بر اساس آزمون آلفای کرونباخ و با استفاده از نرم افزار آماریSPSS برای هر یک از ابعاد و ضریب کل برابر 884/0 به دست آمده است. جامعه آماری شامل خبرگان و صاحب نظران فضای مجازی، ناهنجاری ها و ناآرامی های شهری، پیشگیری انتظامی، مطالعات اجتماعی و کارشناسان خبره می باشند. حجم نمونه (n) با استفاده از فرمول کوکران و سطح خطای 5 درصد برابر 83 نفر به دست آمده است. تجزیه و تحلیل یافته ها برای آزمون فرضیه تحقیق با آزمون t در سطح معنی داری از خطای 05/0 و مثبت بودن حدود اطمینان، مقدار پیشگیری انتظامی در شبکه های اجتماعی مجازی با اغتشاشات شهری معنی دار است. بنابراین نتیجه می گیریم بین اغتشاشات شهری و پیشگیری انتظامی در شبکه های اجتماعی مجازی (تلگرام و اینستاگرام) رابطه معنی داری وجود دارد (01/0P<) و فرضیه تحقیق تأیید می گردد.

نفوذ و رسوخ گسترده فضای مجازی و ابزارهای اینترنتی، سبک زندگی پویا و متحرکی در زیستمان انسان های مدرن ایجاد کرد. به تبع این تحولات، سطوح و ابعاد مختلف حکمرانی ـ سیاسی اجتماعی دولت ها، شبکه سازی ارتباطات و تعاملات شهروندان به نحو محسوس و پنهانی تحت تأثیر قرار گرفت. این امر فرصت و تهدیداتی پیشروی دولت ها، شهروندان، اقشار، طبقات و روابط متقابل فی مابین ایجاد کرده است.وقوع انقلاب اسلامی در ایران، بسترساز و استمرار نبرد فرهنگی، ایدئولوژیک، تمدنی و الگوی حکمرانی با نظام سلطه در سطح دنیا گردید. در راستای مقابله بااقتدار، پیشرفت و قدرت نرم جمهوری اسلامی، به صورت زنجیرهوار، ابزارها و تاکتیک های مختلفی برای بی ثبات سازی سیاسی ـ اجتماعی و اقتصادی ایران، در دستور کار اتاق فکر و عملیاتی آن ها قرار گرفت. در این راستا در ادامه نبردهای نرم وبا هدف استمرار اغتشاشات خیابانی و آشوبگری در فضای مجازی و ماهواره ای اقدامات ترکیبی چون (بسیج جمعی معترضین، انسجام اپوزیسیون ها و معاندین، جدایی طلبی های قومی ـ مذهبی، تحریک و تهییج هیجانات و استفاده ابزاری از برخی مشکلات و معضلات زیست محیطی و اقتصادی و...) علیه دستاوردهای انقلاب به کار بسته اند. در این پژوهش مساعی بر آن بود که با روش کیفی و بهره گیری از الگوی مفهومی جنگ نرم و نبرد شناختی، به این سؤال اصلی پاسخ دهد که شبکه های اجتماعی چگونه در آشوبهای آبان 98 در ایران نقش داشته اند؟

یکی از مهم ترین دغدغه های عمومی و حرفه ای در خصوص اعتراضات فراگیر پائیز ،1401 آینده این تحولات و کیفیت اثرگذاری آن بر ثبات سیاسی و تغییرات بنیادین سیاسی کشور است. بر این اساس سؤال اصلی مقاله حاضر آن است که آینده نظم سیاسی مستقر در ایران، تحت تأثیر تحولات سیاسی-اجتماعی رخ داده پس از فوت مرحوم مهسا امینی، در افق میان مدت چگونه است؟ برای این منظور با استفاده از مجموعه نظریات موجود در حوزه انقلاب های اجتماعی ونیز با عطف توجه به شرایط مکانی و زمانی خاص ایران و تحولات میدانی در ماه های پس از بروز ناآرامی های اجتماعی، پیشران ها (عوامل و زمینه های) بروز تحولات حقوقی- سیاسی بنیادین در سه حوزه جامعه، حکومت و شرایط بین المللی شناسایی تقسیم شدند. رویکرد این مطالعه آینده پژوهی و راهبرد روش شناختی آن «پسنگری» بوده و داده های آن از طریق مراجعه به خبرگان (جامعه شناسی و محققان مطالعات راهبردی) گردآوری شده است. برای اجرای تکنیک پسنگری، یک سناریوی مشخص که متضمن تغییرات اساسی در ساختار و محتوای نظام سیاسی است به عنوان وضعیت مورد مطالعه که دارای «بیشترین پیامد و کمترین احتمال» است، در نظر گرفته شده، سپس 43 پیشران مستخرج از نظریه های رایج در ادبیات جامعه شناسی انقلاب، اعتراضات و جنبش های اجتماعی به نظر آنان رسید تا در خصوص اهمیت آنها برای پیش بینی تحقق سناریوی مورد نظر، میزان تحقق آن در شرایط کنونی (1401) و احتمال تحقق، ارتقاء و تعمیق آن در افق 1404 اعلام نظر نمایند. نتایج کلی حاکی از آن است که بخش محدودی از پیشران ها در آینده به احتمال محقق خواهد شد؛ اما این به معنی عملی شدن سناریوی مورد نظر نیست. به طور مشخص به دلیل انسجام، اراده و توانایی نظام سیاسی (و علیرغم شکل گیری تحولات اجتماعی) امکان تحقق سناریو تغییر بنیادین در افق میان مدت وجود ندارد.

1فقر و اَشکال مختلف نابرابری اعم از نابرابری های طبقاتی، جنسیتی، نژادی و قومی ناشی از عدم توازن در روابط قدرت هستند و جامعه را مستعد ایجاد بی ثباتی ها و ناآرامی های اجتماعی می کنند، نابرابری هایی که محصول جانبی عدم تعادل های فزاینده قدرت بین برندگان و بازندگان این روابط هستند. این مطالعه به کمک مدل سازی مبتنی بر عامل، به بررسی اثرات توزیع درآمد بر ناآرامی های اجتماعی می پردازد. این مدل براساس محیطی که دربردارنده دو عامل هوشمند شامل شهروندان و نیروهای نظامی است، با استفاده از داده های اقتصاد ایران شبیه سازی می شود. این مدل هوشمند با رویکرد شبیه سازی مبتنی بر عامل، امکان تغییر پارامترها و فروض مدل را با توجه به شرایط حاکم برجامعه دراختیار سیاست گذار قرار می دهد و امکان مطالعه نتایج احتمالی سیاست گذاری را فراهم می کند. براساس نتایج بدست آمده از شبیه سازی، زمانی که سطح پاداش برای نیروی نظامی نازل است، احتمال پیروزی شهروندان طغیانگر بیشتر می شود. نتایج نشان می دهد هنگامی که درآمد نیروهای نظامی در سطح متوسط قرار دارد، احتمال جنگ داخلی و هنگامی که درآمد نیروهای نظامی بالاست احتمال پیروزی دولت بالاتر می شود. داشتن شغل شایسته و کاهش نابرابری های درآمدی می تواند به ثبات اجتماعی و سیاسی کمک کند. از این رو، اشتغال شایسته به عنوان یکی از اصلی ترین عوامل مؤثر بر ثبات اجتماعی باید مورد توجه سیاست گذاران قرار گیرد. تقویت سرمایه های اجتماعی موجب ایجاد همبستگی و انسجام اجتماعی بین فردی، بین گروهی و میان افراد با نهادها خواهد شد و احتمال بروز ناآرامی های اجتماعی را کاهش خواهد داد.